Chủ nghĩa dân túy không suy giảm mà đang đa dạng hóa

Gần đây, các nhà phân tích chính trị thường xem thất bại của một lãnh đạo dân túy như dấu hiệu đỉnh điểm của chủ nghĩa dân túy. Tuy nhiên, điều này không phản ánh trung thực thực tế. Chẳng hạn, cựu tổng thống Hungary Viktor Orban thất cử, tổng thống Mỹ Donald Trump chịu thất bại ở Vịnh, hay lãnh đạo Đảng Cải cách Anh Nigel Farage lúng túng khi bị đối thủ kỳ quặc thử thách trong một cuộc bầu cử phụ, nhưng bên cạnh đó là những thành công của các lực lượng dân túy khác như Đảng Alternative for Germany (AfD) nhiều khả năng giành đa số cử tri ở bang Sachsen-Anhalt, Đức, hay Đảng Cải cách vẫn dẫn đầu ở Anh với 25,4% tỷ lệ ủng hộ dù Farage nhận khoản tiền lớn từ doanh nhân tiền điện tử Christopher Harborne.

Những biến động này làm rõ rằng chủ nghĩa dân túy không hề suy yếu mà đã trở thành một phần không thể thiếu trong chính trường toàn cầu.

Hiện nay, các lực lượng dân túy đang nắm quyền hoặc có ảnh hưởng lớn tại nhiều nước như Croatia, Cộng hòa Séc, Phần Lan, Italy, Slovakia, Thụy Điển, đồng thời ngày càng tăng cường ảnh hưởng ở Mỹ Latinh. Họ cũng khiến các chính trị gia truyền thống buộc phải bàn luận các vấn đề vốn từng bị xem là cấm kỵ như nhập cư, bản sắc quốc gia và sự phân rã xã hội.

Tại Mỹ, các nhân vật từng không ủng hộ Donald Trump giờ lại trở thành đồng minh thân cận của ông. Ví dụ như Phó Tổng thống J.D. Vance và chính trị gia Marco Rubio. Những động thái này có thể thấy qua việc các hạ nghị sĩ Cộng hòa đề xuất dựng tượng Trump trên núi Rushmore và đổi tên tuyến tàu điện ngầm Washington thành “Trump train”. Ở Pháp, đảng Tập hợp Quốc gia (National Rally) là lực lượng lớn nhất trong Quốc hội và kiểm soát các vùng rộng lớn ở phía nam và miền Bắc công nghiệp. Trong bầu cử tổng thống Pháp năm 2024, Tập hợp Quốc gia có được hơn 33% số phiếu trong vòng đầu tiên, ngang bằng với kết quả của cựu thủ tướng Anh Keir Starmer trong chiến thắng vang dội năm đó.

Chủ nghĩa dân túy cũng xây dựng các đế chế truyền thông riêng nhằm bảo vệ họ trước những biến động của từng cá nhân lãnh đạo. Fox News của Rupert Murdoch đã phát sóng những góc nhìn dân túy từ năm 1996. Tại Anh, kênh GB News đã mời Nigel Farage làm người dẫn chương trình trong khung giờ vàng. Ở Pháp, doanh nhân Vincent Bollore xây dựng hệ sinh thái truyền thông đa dạng bao gồm báo chí, xuất bản, truyền hình và radio.

Ngoài ra, sức mạnh lớn nhất của phe cánh hữu hiện nay nằm ở công nghệ số, cụ thể là các nền tảng cho phép những người tuyên truyền lý thuyết âm mưu, các kế hoạch ngầm hay hiện tượng ngoài hành tinh xây dựng lượng người theo dõi toàn cầu. Chủ nghĩa dân túy không chỉ bám rễ ngày càng sâu mà còn phát triển đa dạng, tạo ra các dạng hình mới hoặc kết hợp với các khuynh hướng chính trị khác.

Hình mẫu chủ nghĩa dân túy cổ điển thường là những người da trắng trung niên nhớ về một thời hoài cổ khi dân số chủ yếu là người da trắng và đời sống đơn giản. Họ sống trong thế giới của Fox News, nơi các câu chuyện về hỗn loạn xã hội xen kẽ quảng cáo thuốc trị trĩ hay bán tiền vàng.

Chủ nghĩa dân túy kiểu “da sạch” nổi lên với hình ảnh lãnh đạo trẻ trung, gần gũi văn hóa và năng động trên mạng xã hội như Jordan Bardella ở Pháp, người sinh ra trong gia đình nhập cư Ý, sở hữu lượng lớn người theo dõi trên TikTok và Instagram, tập trung vào tầm nhìn tưởng chừng như hợp lý và có hy vọng cho tương lai. Lãnh đạo AfD, Alice Weidel là ví dụ về người có đời tư đa dạng, từng làm việc trong lĩnh vực ngân hàng và có bạn đời là người nước ngoài, nhưng lại đưa ra lập trường dân tộc chủ nghĩa cứng rắn.

Chủ nghĩa dân túy lai được thể hiện trong trường hợp của Thủ tướng Italy Giorgia Meloni, người bắt nguồn từ truyền thống dân túy cánh hữu với lịch sử gắn liền với chủ nghĩa phát xít, nhưng đang cố gắng biến đảng Pháp đoàn Italy thành lực lượng bảo thủ chính thống. Tại Anh, lãnh đạo đảng Bảo thủ Kemi Badenoch di chuyển về hướng phải trên các vấn đề bản sắc để giữ đảng khỏi mất dần lực lượng cử tri trước đảng Cải cách.

Tại Argentina, Tổng thống Javier Milei kết hợp chủ nghĩa dân túy với chủ nghĩa tự do kinh tế, cắt giảm ngân sách chính phủ, loại bỏ các biện pháp kiểm soát vốn và bảo hộ mậu dịch, cho thấy có thể chính các chính trị gia dân túy cánh hữu cũng có thể mang lại giải pháp kinh tế cho đất nước.

Chủ nghĩa dân túy ở cánh tả cũng đang phát triển nhanh chóng, tận dụng luận điểm phân chia thế giới thành nhóm giàu ác và người nghèo thiện. Tuy từng bị cánh hữu vượt mặt khi đặt vấn đề này theo góc độ văn hóa, chủ nghĩa dân túy cánh tả hiện nay đang biết cách kết hợp các vấn đề kinh tế và văn hóa, thu hút sự ủng hộ của các nhóm đa sắc tộc và sinh viên tốt nghiệp trẻ, thể hiện qua sự ủng hộ dành cho Palestine.

Trong cuốn sách mới mang tên "Kakistocracy: Why Populism Ends in Disaster," Richard Hanania nhận định chủ nghĩa dân túy cánh tả đang trải qua quá trình phát triển tương tự cánh hữu, với quá trình hình thành bắt đầu vào năm 2011 qua phong trào Occupy Wall Street và giờ tìm thấy các thủ lĩnh đáng chú ý như thị trưởng New York Zohran Mamdani cùng nghị sĩ Alexandria Ocasio-Cortez. Một đặc điểm quan trọng của chủ nghĩa dân túy là sự tổ chức rõ ràng hơn, với mong muốn có quyền lực và thứ bậc lãnh đạo.

Dù có nhiều hạn chế dẫn đến quản lý kém và tham nhũng, chủ nghĩa dân túy vẫn thể hiện sức sống mạnh mẽ và liên tục thích nghi để tồn tại và phát triển trên trường chính trị thế giới.

Adrian Wooldridge là ký giả chuyên về kinh doanh toàn cầu của Bloomberg Opinion và tác giả cuốn "The Aristocracy of Talent: How Meritocracy Made the Modern World." Bài viết thể hiện quan điểm cá nhân của tác giả, không nhất thiết phản ánh quan điểm của Bloomberg LP hay ban biên tập.