Mỹ và đồng minh nỗ lực giảm phụ thuộc vào Trung Quốc trong chuỗi cung ứng khoáng sản và công nghệ AI

Cuộc đua giữa Mỹ và Trung Quốc cho vị trí dẫn đầu trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI) không chỉ đơn thuần là cuộc cạnh tranh công nghệ mà còn là cuộc chiến ảnh hưởng địa chính trị và kinh tế toàn cầu. Một nhân vật chủ chốt trong hoạch định chính sách Mỹ về AI, ông Jacob Helberg, Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Mỹ phụ trách các vấn đề kinh tế, đã chia sẻ trong cuộc phỏng vấn độc quyền với South China Morning Post về các nỗ lực của Washington nhằm quy tụ các đồng minh để giảm phụ thuộc vào Trung Quốc thông qua việc xây dựng các chuỗi cung ứng khoáng sản quan trọng thay thế.

Trước khi Tổng thống Donald Trump ký sắc lệnh hành pháp về chuỗi cung ứng quân sự vào thứ Hai vừa qua, nhu cầu cắt giảm sự phụ thuộc vào Trung Quốc của các đồng minh Mỹ đã trở nên rõ ràng. Đó là nhận định của ông Helberg khi nhắc đến những cảnh báo dành cho các đồng minh về tác động của việc Trung Quốc kiểm soát xuất khẩu khoáng sản chiến lược.

Ông Helberg nêu ví dụ cụ thể về các quốc gia như Nhật Bản và các nước châu Âu chịu ảnh hưởng tiêu cực từ việc Trung Quốc áp dụng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đối với bảy nguyên tố đất hiếm vào tháng 4 năm ngoái nhằm đáp trả thuế quan của Mỹ. Những giới hạn này đã dẫn đến tình trạng thiếu hụt nguồn cung nghiêm trọng, khiến một số nhà máy phát triển và công nghiệp tại các quốc gia phát triển, trong đó có Mỹ, phải tạm ngừng hoạt động.

Dù giữa Mỹ và Trung Quốc đã đạt được thỏa thuận tạm thời vào tháng 10 giúp khôi phục dòng chảy xuất khẩu, nhưng các quốc gia như Nhật Bản vẫn tiếp tục gặp phải vấn đề thiếu hụt khoáng sản chiến lược.

Trước sự thống trị của Trung Quốc trong chuỗi cung ứng các khoáng sản quan trọng, Mỹ đã đẩy mạnh đầu tư trong nước và hợp tác quốc tế nhằm tạo ra các chuỗi cung ứng thay thế. Qua đó nhằm hạn chế sự phụ thuộc vào một nhà cung cấp duy nhất và giảm tác động của các biện pháp kiểm soát của Bắc Kinh.

Ông Helberg đang đứng đầu sáng kiến Pax Silica, một liên minh gồm 24 quốc gia cùng hợp tác xây dựng các chuỗi cung ứng AI không dựa vào Trung Quốc trong các lĩnh vực khoáng sản chiến lược, sản xuất tiên tiến, bán dẫn, cơ sở hạ tầng AI và logistics. Sáng kiến này đã phát động nhiều dự án như xây dựng khu kinh tế an ninh thử nghiệm tại Philippines, đầu tư 50 triệu USD phát triển nền tảng "Pax Pass" hỗ trợ vận chuyển sản phẩm chuỗi cung ứng AI qua kênh đào Panama, cùng chương trình phát triển nguồn nhân lực phối hợp với Đại học Stanford.

Ông Helberg nhấn mạnh, "Chúng ta không thể giải quyết vấn đề về năng lực sản xuất chip nếu thiếu khoáng sản; cũng không thể phát triển được tinh luyện khoáng sản nếu không có hạ tầng vận chuyển và logistics phù hợp." Cũng theo ông, Trung Quốc nắm gần như độc quyền trong khâu tinh luyện các kim loại quan trọng như graphite, gallium, germanium và các nguyên tố đất hiếm, các kim loại không thể thiếu trong các hệ thống quân sự, sản xuất bán dẫn và robot.

David Abraham, chuyên gia tư vấn về khoáng sản chiến lược tại Materium Strata, đánh giá cao khung chiến lược của Pax Silica khi tập trung xác định điểm yếu trong chuỗi cung ứng thay vì chỉ tập trung khai thác, nhưng cảnh báo về nguy cơ sáng kiến có phạm vi quá rộng, gây khó khăn cho việc xử lý các điểm yếu cụ thể.

Trong khi đó, Jack Lifton, đồng chủ tịch Viện Khoáng sản Chiến lược (Critical Minerals Institute), cho rằng thành công của sáng kiến phụ thuộc vào việc tận dụng thế mạnh chuyên môn riêng của từng quốc gia, tránh việc nhân bản toàn bộ chuỗi cung ứng trong nước. Theo ông, chuỗi cung ứng hình thành dựa trên mối quan hệ giữa khách hàng và nhà cung cấp đủ điều kiện, không nên dựa trên các tuyên bố chính trị.

Bên cạnh nỗ lực xây dựng liên minh quốc tế, Mỹ cũng tăng cường các biện pháp trong nước để bảo đảm an ninh chuỗi cung ứng khoáng sản quan trọng. Sắc lệnh hành pháp mà Tổng thống Trump ký gần đây yêu cầu các nhà thầu quân sự chuyển khỏi các chuỗi cung ứng liên quan đến Trung Quốc bắt đầu từ tháng 1 năm sau.

Mặc dù sắc lệnh không nêu trực tiếp Trung Quốc, nhưng nhấn mạnh sự cần thiết phải bảo vệ chuỗi cung ứng khỏi các đe dọa vật lý, mạng và kinh tế nhằm duy trì ưu thế quân sự của Mỹ trong bối cảnh cạnh tranh quyền lực lớn diễn ra gay gắt.

Theo một báo cáo năm 2025 của Ủy ban Đánh giá Kinh tế và An ninh Mỹ-Trung, 78% linh kiện trong hệ thống vũ khí của Lầu Năm Góc có chứa khoáng sản chiến lược xuất xứ Trung Quốc, trong đó Hải quân Mỹ chịu ảnh hưởng nặng nề nhất với gần 92% thiết bị bị tác động.

Động thái này được đưa ra trong bối cảnh thỏa thuận ngừng căng thẳng về đất hiếm giữa Mỹ và Trung Quốc đang chịu sức ép ngày càng lớn. Tháng trước, Trung Quốc đã liệt MP Materials, USA Rare Earth cùng tám công ty Mỹ khác vào danh sách kiểm soát xuất khẩu để trả đũa Lầu Năm Góc đưa hàng chục công ty Trung Quốc vào danh sách đen.

Bài viết được biên tập với sự hỗ trợ của công cụ trí tuệ nhân tạo (AI), tổng hợp từ các nguồn tin dẫn bên dưới và đã qua kiểm duyệt của toà soạn Quang Minh Việt Nam.