Nạn Cướp Tiền Của Chủ Tịch ICPC Phơi Bày Vấn Nạn Của Lực Lượng Cảnh Sát Nigeria

Vụ việc xảy ra khi ngày 26/6, Ahmed Sanusi, Thủ lĩnh Cảnh sát Lãnh thổ Thủ đô Liên bang (FCT), công bố rằng bốn sĩ quan cảnh sát lập trạm kiểm soát bất hợp pháp đã chặn xe của Musa Aliyu – Chủ tịch Ủy ban Thực hành chống Tham nhũng và Các Tội phạm Liên quan (ICPC) – và buộc ông phải trả 53,000 naira Nigeria. Thanh toán được thực hiện qua thiết bị điểm bán hàng (PoS).

Điều đáng chú ý là các sĩ quan dường như không biết danh tính nạn nhân, họ vẫn hành xử tự tin và trơ tráo như những người đã quen với việc vô trách nhiệm trong nhiều năm. Sự việc phản ánh rõ bộ mặt xấu xí của lực lượng cảnh sát Nigeria, khi tham nhũng và thu tiền bất hợp pháp đã trở thành hiện thực phổ biến trên tuyến đường công cộng.

Sự kiện này không gây bất ngờ bởi tính chất hiếm hoi, mà vì nó xảy ra đối với một quan chức có trách nhiệm chống tham nhũng. Nếu Chủ tịch ICPC còn bị cướp tiền khi lưu thông trên đường, thì người dân bình thường sẽ càng chịu mức độ nhũng nhiễu tồi tệ hơn nhiều.

Ông Sanusi gọi nhóm sĩ quan này là “băng nhóm trộm cướp” và cho biết họ đã bị bắt giữ, đồng thời cam kết sẽ trừng phạt nghiêm khắc. Tuy nhiên, các phát biểu tương tự từng được nghe nhiều lần từ các lãnh đạo cảnh sát, nhưng các trạm kiểm soát trái phép vẫn tồn tại rộng rãi trên khắp Nigeria.

Trạm kiểm soát bất hợp pháp trở thành đặc trưng của cảnh sát Nigeria, xuất hiện trên đường cao tốc, trong thành phố và thậm chí trước trụ sở cảnh sát. Đa số trạm này không nhằm mục đích phòng chống tội phạm mà để thu tiền trái phép. Người lái xe buộc phải trả tiền mới được đi tiếp, hoặc họ sẽ chịu sự quấy rối, đe dọa, tạm giữ lâu hoặc thậm chí nguy hiểm hơn.

Kết quả là nhiều người dân đã bị đánh đập, tra tấn, hoặc bị bắn chết trong các vụ tranh cãi bắt đầu từ việc từ chối hối lộ. Cách thức tham nhũng ngày càng tinh vi khi cảnh sát sử dụng máy PoS, giúp cho việc thu tiền lậu trở nên trơn tru gần như một giao dịch thương mại hợp pháp.

Đầu năm nay, một đoạn video viral ghi lại cảnh hai sĩ quan dùng máy PoS để ép thanh toán một lái xe trong trụ sở cảnh sát tại Asaba, bang Delta, gây phẫn nộ cộng đồng. Các sĩ quan này chỉ bị giáng chức, hình phạt bị đánh giá là chưa đủ nghiêm khắc.

Tháng 5/2025, ở bang Edo, cảnh sát bị ghi hình bí mật khi đòi 5,000 naira hoặc nhiên liệu từ người lái xe, và sau đó được triệu hồi về Abuja để xử lý kỷ luật. Công chúng đang mong chờ kết quả cụ thể: ai đã bị truy tố? Có kết án nào không? Hay các sĩ quan được trở lại công việc như cũ sau khi dư luận lắng xuống?

Người dân Nigeria hiếm khi chứng kiến công lý thực sự được thực thi. Các vụ việc thường được xử lý kín, nhiều cảnh sát chỉ bị chuyển công tác, đình chỉ hoặc giáng chức rồi mọi chuyện lại chìm vào im lặng.

Hành vi thu tiền bất hợp pháp bằng quyền lực nhà nước là một tội ác nghiêm trọng, cần phải bị xử lý hình sự thay vì chỉ kỷ luật hành chính. Vấn đề này từng khiến người trẻ Nigeria vùng lên trong phong trào #EndSARS năm 2020 để phản đối tham nhũng và điều kiện làm việc tồi tệ của cảnh sát.

Tuy nhiên, những sự kiện gần đây cho thấy lực lượng cảnh sát vẫn chưa rút ra bài học rõ ràng. Vụ việc của Chủ tịch ICPC là lời cảnh báo cấp thiết với Tổng Cảnh sát Nigeria, Tunji Disu, phải kiên quyết xử lý nghiêm minh các sĩ quan liên quan và cần sự minh bạch trong công tác kiểm tra, truy tố.

Cần nhìn nhận vấn đề vượt lên khỏi việc xử lý cá nhân “lỗi”. Nigeria đối mặt với một hệ thống cảnh sát tham nhũng nghiêm trọng, không chỉ vài cá nhân. Quy trình tuyển chọn và kiểm tra lý lịch cảnh sát, bao gồm đánh giá đạo đức, tâm lý và tính cách, cần được cải thiện triệt để.

Quyền lực lớn của cảnh sát phải được giao cho những người thực sự xứng đáng, một tiêu chuẩn mà các nước phát triển như Vương quốc Anh, Singapore và Phần Lan luôn đặt lên hàng đầu qua đào tạo chuyên môn, giám sát độc lập và chế độ đãi ngộ tốt.

Có tin đồn rằng nguồn thu bất hợp pháp từ các trạm kiểm soát được chia sẻ trong chuỗi chỉ huy, nơi các cấp trên dung túng hoặc khuyến khích hành vi này. Điều này cho thấy cần phải cải tổ toàn diện từ bộ máy lãnh đạo tối cao.

Ban lãnh đạo cảnh sát cần áp dụng các biện pháp giám sát chặt chẽ như giám sát ngầm, kiểm tra đột xuất, camera gắn trên người và xe tuần tra, theo dõi GPS, và cơ chế tiếp nhận phản ánh của người dân để đảm bảo sự minh bạch và răn đe.

Tình trạng sinh hoạt, chế độ lương bổng và trang thiết bị kém chất lượng của cảnh sát không thể được xem nhẹ. Đó không phải lý do bào chữa cho tham nhũng, nhưng nếu không cải thiện, sẽ khó hi vọng xây dựng một đội ngũ cảnh sát chuyên nghiệp và tận tụy.

Chính phủ Nigeria cần coi cải cách cảnh sát là ưu tiên quốc gia, đầu tư vào mức lương, chỗ ở tốt, y tế, đào tạo thường xuyên, công cụ hiện đại và thăng tiến công bằng để lấy lại lòng tin của người dân.

Hình ảnh người dân lo sợ khi bước vào trạm kiểm soát cảnh sát đã trở thành biểu tượng đau lòng nhất thể hiện sự thất bại trong quản lý và điều hành của Nigeria. Một nhân viên cảnh sát phải là biểu tượng của sự an toàn, không phải mối nguy hiểm.

Vụ việc Chủ tịch ICPC bị extortion là minh chứng rõ ràng cho thực trạng mà người dân Nigeria đã chịu đựng từ lâu. Đến khi nào người dân có thể yên tâm trước những trạm kiểm soát, thì khi đó cảnh sát Nigeria mới thực sự đạt được sự chuyên nghiệp và liêm chính.